Ból stawu skroniowo-żuchwowego — objawy, przyczyny i fizjoterapia

Staw skroniowo-żuchwowy łączy żuchwę z czaszką tuż przed uchem. Pracuje przy każdym kęsie, słowie i ziewnięciu, więc kiedy zaczyna boleć, trzeszczeć albo „przeskakiwać”, trudno o tym zapomnieć. Dolegliwości tej okolicy (w skrócie TMD, od ang. temporomandibular disorders) są częste: przewlekły ból związany ze stawem skroniowo-żuchwowym dotyczy około 6–9% dorosłych¹, a jakieś objawy stawowe, najczęściej trzaski, stwierdza się w badaniach nawet u co trzeciego dorosłego².

Dobra wiadomość: w większości przypadków pomagają metody zachowawcze, czyli edukacja, ćwiczenia i terapia manualna, a nie zabiegi chirurgiczne¹.

Objawy: co może wskazywać na problem ze stawem skroniowo-żuchwowym

• ból przed uchem, w okolicy żuchwy (potocznie „szczęki”) lub skroni, nasilający się przy żuciu, mówieniu lub ziewaniu,
• trzaski, przeskakiwanie lub „chrzęszczenie” w stawie przy otwieraniu ust,
• ograniczone otwieranie ust albo uczucie, że żuchwa się „zacina”,
• zbaczanie żuchwy na bok przy otwieraniu,
• ból głowy w okolicy skroni, ból ucha bez infekcji, uczucie pełności w uchu,
• zmęczenie lub sztywność mięśni żuchwy rano, często razem z zaciskaniem zębów.

Najczęstszą przyczyną bólu w tej okolicy są przeciążone mięśnie żucia. Rzadziej boli sam staw albo problem dotyczy krążka stawowego³. Same trzaski, bez bólu i bez ograniczenia otwierania ust, zwykle nie wymagają leczenia. Warto je jednak pokazać przy okazji wizyty, jeśli się nasilają.

Skąd się bierze ból

Rzadko jest jedna przyczyna. Najczęściej nakłada się kilka czynników:

• Zaciskanie i zgrzytanie zębami (bruksizm) w ciągu dnia lub w nocy. Bruksizm to nawyk, a nie choroba sama w sobie, ale u części osób przeciąża mięśnie i staw⁴.
• Stres i napięcie, które wiele osób „nosi” właśnie w żuchwie i karku.
• Długie otwieranie ust, np. podczas leczenia stomatologicznego lub usuwania ósemki, a także uraz żuchwy.
• Nawyki: żucie gumy, obgryzanie paznokci lub długopisu, podpieranie brody ręką.
• Napięcie karku i postawa głowy. Okolica szyi i żuchwy działa razem, dlatego w terapii zwykle pracujemy z obiema.

Kiedy najpierw lekarz lub stomatolog

Ból w okolicy żuchwy nie zawsze pochodzi ze stawu. Zanim zaczniemy terapię, trzeba wykluczyć inne przyczyny:

• ból żuchwy razem z bólem lub uciskiem w klatce piersiowej, dusznością, potami – dzwoń pod 112 (więcej w artykule Ból — kiedy do fizjoterapeuty, a kiedy do lekarza),
• żuchwa „wypadła” i nie możesz zamknąć ust – pilnie stomatolog lub SOR,
• ból zęba, obrzęk twarzy, gorączka, trudności w przełykaniu – stomatolog, przy narastającym obrzęku pilnie,
• u osoby po 50. roku życia: nowy ból głowy, ból żuchwy podczas żucia, zaburzenia widzenia – pilnie lekarz (możliwe zapalenie tętnicy skroniowej),
• drętwienie twarzy, wargi lub języka, wyczuwalny guz albo ograniczenie otwierania ust, które narasta bez wyraźnej przyczyny – lekarz.

Co możesz zrobić sam

Edukacja i samodzielne postępowanie (ćwiczenia w domu, rozciąganie, uspokojenie, że to nie jest groźna choroba) należą w wytycznych do metod rekomendowanych¹. Na początek:

• Pozycja spoczynkowa żuchwy: usta zamknięte, zęby lekko rozdzielone, język oparty o podniebienie. Zęby powinny się stykać tylko przy przełykaniu i żuciu.
• Łap się na zaciskaniu. Przypomnienie w telefonie albo naklejka na monitorze kilka razy dziennie pomaga wyłapać nawyk.
• Przez kilka dni oszczędzaj żuchwę: miękkie jedzenie, mniejsze kęsy, bez gumy do żucia i twardych przekąsek.
• Ziewaj ostrożnie, np. z językiem przy podniebieniu albo podpierając brodę.
• Ciepło na mięśnie żwacze i skronie oraz delikatny automasaż mogą przynieść ulgę.

Jeśli po 2–3 tygodniach nie ma poprawy, ból wraca albo ogranicza jedzenie i mówienie, umów się na wizytę.

Jak pomaga fizjoterapia

Międzynarodowe wytyczne opublikowane w BMJ w 2023 roku dla przewlekłego bólu stawu skroniowo-żuchwowego dają silne rekomendacje m.in. dla mobilizacji stawu przez terapeutę, terapii manualnej punktów spustowych, nadzorowanych ćwiczeń i rozciągania żuchwy, ćwiczeń postawy oraz terapii poznawczo-behawioralnej. Jednocześnie zdecydowanie odradzają metody nieodwracalne, takie jak nieodwracalne szyny zgryzowe czy usunięcie krążka stawowego¹. Przeglądy badań wskazują, że terapia manualna sama lub z ćwiczeniami żuchwy i odcinka szyjnego daje obiecujące efekty, choć jakość badań wciąż jest niska^5,6.

W gabinecie ProPhysio terapia zwykle obejmuje:

• badanie: zakres i tor otwierania ust, dźwięki w stawie, napięcie i tkliwość mięśni żucia, ocenę odcinka szyjnego i postawy,
• pracę manualną z mięśniami żucia (m.in. żwaczami i mięśniami skroniowymi) oraz więzadłami stawu,
• mobilizacje stawu skroniowo-żuchwowego i techniki osteopatyczne,
• terapię karku i odcinka szyjnego, jeśli bierze udział w dolegliwościach,
• ćwiczenia żuchwy do samodzielnego wykonywania i naukę rozluźniania mięśni.

Fizjoterapia po usunięciu ósemki

To przykład sytuacji, w której nie trzeba czekać: terapię można zacząć od razu, równolegle z zaleceniami stomatologa. Po usunięciu zęba mądrości typowe są ból, obrzęk i ograniczone otwieranie ust⁷. Przeglądy badań wskazują, że kinesiotaping w pierwszych dniach może krótkoterminowo zmniejszać ból (średnio o ok. 1 punkt w skali 0–10), obrzęk (zwłaszcza w drugiej dobie po zabiegu) i nieco poprawiać rozwarcie szczęk^7,8. Efekty są jednak niewielkie, a wyniki nie są spójne: jeden z przeglądów nie znalazł przekonujących dowodów na zmniejszenie obrzęku ani poprawę otwierania ust, choć ból się w nim zmniejszał⁹.

Poza tym praca z mięśniami (m.in. żuchwy i szyi), powięziami oraz układem krążenia ma zmniejszać napięcie i usprawniać krążenie, a uzupełniają ją delikatne ćwiczenia ruchomości żuchwy. Dla terapii manualnej są na razie dwa małe badania randomizowane, w których jedną stronę ust leczono, a drugą traktowano jako kontrolę. W pierwszym drenaż limfatyczny, wykonany jeszcze w dniu zabiegu, zmniejszał obrzęk, ból i szczękościsk w 3. i 7. dobie (46 osób)¹⁰. W drugim drenaż połączony z technikami energii mięśniowej dawał mniejszy ból i większe rozwarcie szczęk w 8. dobie (30 osób)¹¹. To obiecujące wyniki, ale z niewielkich prób, więc traktujemy je jako wstępne. Każdorazowo uzgadniamy terapię z dentystą lub chirurgiem i nie pracujemy bezpośrednio w okolicy rany. Więcej o samej metodzie plastrowania przeczytasz w artykule Kinesiotaping — co mówią o nim badania naukowe?

Do stomatologa zgłoś się pilnie, gdy ból narasta po 2–3 dniach zamiast słabnąć, pojawia się nieprzyjemny zapach lub smak w ustach, gorączka, narastający obrzęk, trudności w przełykaniu lub otwieraniu ust, krwawienie, które nie ustępuje, albo drętwienie wargi czy języka.

Podsumowanie

• Ból stawu skroniowo-żuchwowego jest częsty i zwykle ma podłoże mięśniowe: przeciążenie, zaciskanie zębów, stres.
• Same trzaski bez bólu i bez ograniczenia ruchu zwykle nie wymagają leczenia.
• Najlepiej udokumentowane są metody zachowawcze: edukacja, ćwiczenia żuchwy i postawy, terapia manualna.
• Ból z dusznością lub bólem w klatce, niemożność zamknięcia ust, obrzęk z gorączką czy nowy ból głowy po 50. roku życia to sprawa dla lekarza lub stomatologa.
• Po usunięciu ósemki terapię można zacząć od razu, w porozumieniu ze stomatologiem.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej, stomatologicznej ani fizjoterapeutycznej.